Fundacja im. Stefana Kuryłowicza ogłosiła wyniki XII edycji Konkursu TEORIA - programu skierowanego do młodych architektów i architektek, którzy podjęli refleksję nad relacją architektury, miasta i kultury. Jury w tegorocznej edycji doceniło prace, które wychodzą poza tradycyjny sposób opisywania przestrzeni: wykorzystują literaturę, perspektywę historyczną oraz wiedzę z obszaru neuronauki, by przyjrzeć się temu, jak architektura wpływa na codzienne doświadczenie miasta. Przedstawiamy laureatów tegorocznej edycji oraz uzasadnienia Jury.
Literatura, historia i neuronauka w rozmowie o architekturze
Konkurs TEORIA od dwunastu edycji tworzy przestrzeń dla młodych twórców, którzy chcą wyjść poza praktykę projektową i rozwijać własny sposób myślenia oraz pisania o architekturze. Jego istotą nie jest jednak samo pisanie o budynkach. Program Fundacji im. Stefana Kuryłowicza otwiera architekturę na szerszy kontekst kulturowy i społeczny, zachęcając uczestników do przyglądania się temu, w jaki sposób przestrzeń wpływa na codzienne życie, relacje społeczne i sposób doświadczania miasta.
Tegoroczne prace oceniało Jury w składzie: arch. Ewa P. Porębska - przewodnicząca, Bogna Świątkowska, prof. Marta A. Urbańska, arch. Marcin Szczelina, pisarz Grzegorz Piątek oraz dziennikarz Piotr Sarzyński. Skład komisji odzwierciedla interdyscyplinarny charakter konkursu TEORIA i stojącej za nim idei poszukiwania nowych sposobów opowiadania o przestrzeni.
Nagroda Główna dla "Niewidzialnego Miasta" Jakuba Krzysztofika
Nagrodę Główną Konkursu TEORIA 2026 otrzymał Jakub Krzysztofik za opowiadanie "Niewidzialne Miasto". Tegoroczny werdykt Jury ma szczególny charakter - po raz pierwszy w historii konkursu najwyższe wyróżnienie przyznano tekstowi literatury pięknej.
Jak podkreślono w uzasadnieniu: "Jury po raz pierwszy w historii konkursu TEORIA przyznaje nagrodę główną za tekst literacki - opowiadanie brawurowo kreujące dystopijną przyszłość. Nie jest to jednak fantazja oderwana od teraźniejszości, lecz wyostrzony obraz konsekwencji decyzji podejmowanych już dzisiaj. Opowiadanie przypomina, że jakość architektury ujawnia się nie w tym, co spektakularne, lecz w sposobie, w jaki szanuje człowieka, otoczenie i krajobraz. Z tej przestrogi wynika apel o architekturę wrażliwą na potrzeby wszystkich użytkowników, także osób wykonujących pracę niewidoczną, codzienną i pozbawioną prestiżu - bo to właśnie od niej zależy sprawne funkcjonowanie miasta i komfort jego mieszkańców."
Przedwojenni kurierzy i współczesne miasto
Wyróżnienie I stopnia otrzymała dr inż. arch. Joanna Majczyk za opracowanie "Wolni jak ptacy niebiescy. Kurierzy rowerowi Warszawy". Autorka sięgnęła do historii przedwojennej Warszawy, odnajdując w archiwalnych materiałach ślady świata kurierów rowerowych, który - choć dziś niemal zapomniany - okazuje się zaskakująco bliski współczesnym miejskim realiom.
Zgodnie z uzasadnieniem Jury: "Kupi bilet, odwiezie paczkę, załatwi sprawunek Goniec Rowerowy Jaskółka" ...takie urocze inseraty, a wręcz cały, zaginiony świat przedwojennych kurierów rowerowych, odżywają w eseju p. Majczyk. Praca jest doskonale udokumentowana, zajmująco opowiedziana, pięknie zilustrowana. Jej wielką zaletą jest prawdziwa perspektywa, w jakiej - nieoczekiwanie - jawią się dzisiejsi warszawscy kurierzy. Daje do myślenia!"
Miasto doświadczane całym ciałem
Wyróżnienie II stopnia zdobyła Julia Roch za reportaż "Miasto Doznań", poświęcony sensorycznemu odbiorowi przestrzeni miejskiej. Autorka przygląda się miastu z perspektywy ukrytej niepełnosprawności, która w dyskursie architektonicznym przez lata pozostawała na dalszym planie - pytając nie tylko o to, co widzimy, ale również o to, co słyszymy, czujemy i odbieramy poprzez ciało.
Jury uzasadniło swój wybór następująco: "Miasto najpełniej odsłania się nie tylko przed okiem odbiorcy, ale też i przed jego całym ciałem wraz z właściwym mu odbiorem sensorycznym. Autorka, prowadząc dialog z neuronauką, pokazuje, że rytm ulicy, faktura kostki brukowej, światło i temperatura współtworzą sposób, w jaki odczytujemy przestrzeń. To świetnie ilustrowana praca o rzadkiej dojrzałości interpretacyjnej. Przywraca refleksji o architekturze jej somatyczny wymiar i otwiera nowe pole interpretacji."
"Miasto oczami kuriera" - temat, który zmienił perspektywę
Tegoroczna edycja Konkursu TEORIA została zbudowana wokół próby spojrzenia na miasto z perspektywy osoby, która doświadcza go w ciągłym ruchu. Ważnym momentem programu były dwudniowe "Warsztaty pisania o architekturze", które odbyły się 23 i 24 maja w siedzibie Fundacji im. Stefana Kuryłowicza oraz pracowni Kuryłowicz + Architekci na Saskiej Kępie.
Do udziału zaproszono dwanaście osób wyłonionych przez Jury spośród nadesłanych zgłoszeń i portfolio. O wyborze zdecydowały zarówno kompetencje literackie i projektowe kandydatów, jak i ich wrażliwość na społeczne, kulturowe i humanistyczne aspekty architektury.
Warsztaty rozpoczęły się od spaceru po Saskiej Kępie, podczas którego uczestnicy przyglądali się modernistycznym realizacjom Bohdana Lacherta, Józefa Szanajcy, Heleny i Szymona Syrkusów czy Mariana Lalewicza. Tym razem architektura nie była jednak analizowana wyłącznie poprzez formę i historię budynków. Organizatorzy zaproponowali spojrzenie na dzielnicę jako żywy fragment miasta - przestrzeń ruchu, pracy, pamięci i codziennych relacji.
Istotnym elementem warsztatów był wykład kuriera Roberta Cwojdzińskiego, który opowiadał o mieście z perspektywy własnej pracy i tras pokonywanych każdego dnia oraz odpowiadał na pytania uczestników. Program warsztatów łączył wykłady, dyskusje i intensywną pracę nad tekstem. Grzegorz Piątek mówił o własnej drodze od architektury do pisania, dr Renata Hryciuk przybliżyła uczestnikom temat krajobrazów jedzeniowych Warszawy w perspektywie antropologii kulturowej, a arch. Monika Komorowska opowiadała o mieście widzianym z perspektywy jego użytkowników. Ważnym elementem programu była również rozmowa o języku współczesnej architektury i sposobach budowania narracji wokół przestrzeni. Ewa P. Porębska prowadziła uczestników przez zagadnienia związane z odpowiedzialnością słowa, językiem afirmacji i wykluczenia oraz rolą krytycznego myślenia w opisywaniu architektury. Zygmunt Borawski i Igor Łysiuk skupili się natomiast na perspektywach narracyjnych i pytaniu o to, czy architektura potrzebuje dziś nowych form opowiadania.
Tegoroczne wyniki pokazują, że poszukiwanie nowych języków opisu architektury może prowadzić w bardzo różne strony - do literatury, archiwów, historii miasta, antropologii czy neuronauki. Wspólnym mianownikiem pozostaje jednak człowiek i jego relacja z przestrzenią - zarówno ta widoczna w codziennym użytkowaniu miasta, jak i ta bardziej subtelna, zapisana w pamięci, emocjach i doświadczeniu ciała.
Zwycięska praca Jakuba Krzysztofika, po opracowaniu redakcyjnym i tłumaczeniu na język angielski, zostanie opublikowana jako 12. tom serii wydawniczej Fundacji "Architektura Kultury - Kultura Architektury". Laureat Nagrody Głównej otrzyma również nagrodę finansową w wysokości 3500 zł netto.
XII edycja Konkursu TEORIA została objęta Patronatem Honorowym Prezydenta m.st. Warszawy
Patroni, Partnerzy i Przyjaciele: Kuryłowicz + Architekci, Kongres Architektury Polskiej, Kontakt-Simon, Aluprof, Laboratorium Architektury 60+, Spectra Lighting, Hörmann Polska, Schindler Polska, Geberit, Develia Vita w domu, Warbud SA, Stowarzyszenie im. Ludwiga van Beethovena, Kancelaria PRIMA TAX & LEX Jan Wiśniewski, Kazimierski Ośrodek Kultury Promocji i Turystyki, Wydział Architektury Politechniki Gdańskiej, Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej, Stowarzyszenie Architektów Polskich, Polska Akademia Nauk, Architektura-murator, Architektura i Biznes, Builder Polska, NN6T notes na 6 tygodni, Dom WPROST, WPROST
Więcej informacji: https://fundacja-sk.pl/
